RANH GIỚI GIỮA QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ VÀ DI SẢN VĂN HÓA

RANH GIỚI GIỮA QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ VÀ DI SẢN VĂN HOÁ

Chỉ một họa tiết hoa bốn cánh tưởng chừng đơn giản nhưng có thể đồng thời là hình ảnh nhãn hiệu của một doanh nghiệp và gợi nhớ đến những hoa văn đã tồn tại hàng trăm năm trong lịch sử văn hóa. Sự giao thoa này trở thành tâm điểm tranh luận sau phán quyết sơ thẩm trong vụ tranh chấp nhãn hiệu giữa Louis Vuitton và chuỗi đồ uống Trung Quốc Molly Tea. Vụ việc không chỉ đặt ra câu hỏi Molly Tea có xâm phạm nhãn hiệu của Louis Vuitton hay không, mà còn làm nổi bật một vấn đề rộng hơn: doanh nghiệp được độc quyền đến đâu đối với những dấu hiệu có nguồn cảm hứng từ di sản văn hóa?

Từ tranh chấp nhãn hiệu đến tranh luận về di sản

Thương hiệu đồ uống Molly Tea được thành lập vào năm 2021, logo thời kỳ đầu chủ yếu là chữ Hán và họa tiết nụ hoa nhài, phong cách thiên về mỹ thuật cổ điển của xứ Trung. Tuy nhiên, đến cuối năm 2024, Molly Tea dần thay đổi nhận diện thương hiệu, chuyển logo sang hình hoa bốn lá, màu đen, bao bì thống nhất phong cách tối giản sang trọng. Thương hiệu cũng đã chủ động nộp đơn đăng ký nhãn hiệu đồ họa hoa bốn lá, sau đó nhiều lần nộp đơn đăng ký các nhãn hiệu đồ họa liên quan, nhưng đều không được cấp bằng.

Đến giữa năm 2025, Louis Vuitton đã khởi kiện Công ty TNHH Quản lý nhà hàng Shenzhen Molly Tea và một cửa hàng nhượng quyền tại Tô Châu vì cho rằng hình hoa bốn cánh được Molly Tea sử dụng trên logo, bao bì, cửa hàng và hoạt động quảng bá xâm phạm quyền đối với bảy nhãn hiệu hình đã đăng ký của hãng.

Sau hơn 1 năm, phán quyết sơ thẩm của Tòa án đã xác định Molly Tea có hành vi xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu của Louis Vuitton. Tòa án yêu cầu Molly Tea chấm dứt sử dụng dấu hiệu liên quan, đăng tuyên bố nhằm khắc phục ảnh hưởng trên nhiều nền tảng trực tuyến và bồi thường tổng cộng 10,3 triệu nhân dân tệ. Tuy nhiên, hiện bản án chưa có hiệu lực pháp luật do Molly Tea đã tuyên bố sẽ kháng cáo.

Sau phán quyết, đã có một cuộc tranh luận nảy lửa tại Trung Quốc khi người dân cho rằng hình hoa bốn cánh của Louis Vuitton có nét tương đồng với các hoa văn truyền thống, đặc biệt là họa tiết bảo tướng hoa, linh chi hoặc các đồ án trang trí xuất hiện trên hiện vật đã có từ thời Đường và đưa ra nhiều hình ảnh so sánh. Tuy nhiên, sự tương đồng về cảm quan lịch sử không đồng nghĩa rằng nguồn gốc của họa tiết monogram nổi tiếng của nhãn hiệu Louis Vuitton là xuất phát trực tiếp từ một họa tiết cụ thể của Trung Quốc. Louis Vuitton cho biết mẫu Monogram của hãng được thiết kế năm 1896, chịu ảnh hưởng của nghệ thuật trang trí tân Gothic và trào lưu Nhật Bản tại châu Âu.

Liên hệ với pháp luật Việt Nam

Theo xu hướng hiện nay, có rất nhiều các doanh nghiệp mới được thành lập, kinh doanh những sản phẩm được lấy cảm hứng từ những chất liệu truyền thống với mong muốn quảng bá bản sắc dân tộc thì việc thiết kế một logo có chứa đựng các hoạt tiết quen thuộc trong văn hóa của Việt Nam đang dần trở nên phổ biến. Pháp luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam không mặc nhiên cấm doanh nghiệp sử dụng hoa văn hoặc biểu tượng có nguồn gốc từ di sản văn hóa để xây dựng nhãn hiệu. Tuy nhiên, dấu hiệu đó chỉ được bảo hộ nếu đáp ứng điều kiện về khả năng phân biệt và không xung đột với quyền có trước của tổ chức, cá nhân khác.

Theo khoản 1 Điều 72 Luật Sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu phải là dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, hình ba chiều hoặc sự kết hợp của các yếu tố đó, được thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc; hoặc là dấu hiệu âm thanh thể hiện được dưới dạng đồ họa. Đồng thời, nhãn hiệu phải có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ sở hữu với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác.

Đối với những họa tiết truyền thống như họa tiết trống đồng Đông Sơn, hoa sen, vân mây, chữ thọ,... khả năng được bảo hộ không phụ thuộc đơn thuần vào nguồn gốc văn hóa của họa tiết mà phụ thuộc vào cách thức thể hiện cụ thể. Căn cứ khoản 1 Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu phải được tạo thành từ một hoặc nhiều yếu tố dễ nhận biết, dễ ghi nhớ hoặc từ sự kết hợp tạo thành một tổng thể dễ nhận biết, dễ ghi nhớ.

Ngược lại, theo điểm a và điểm b khoản 2 Điều 74, hình hoặc hình học đơn giản; dấu hiệu, biểu tượng quy ước và hình vẽ thông thường đã được sử dụng thường xuyên, được thừa nhận rộng rãi trước ngày nộp đơn có thể bị coi là không có khả năng phân biệt. Do đó, một doanh nghiệp khó có thể yêu cầu độc quyền đối với ý tưởng chung về “hoa bốn cánh” hoặc một hoa văn truyền thống đã trở nên phổ biến. Nhãn hiệu sẽ chỉ được bảo hộ ở phiên bản cách điệu cụ thể, bao gồm cấu tạo, đường nét, tỷ lệ, màu sắc, bố cục và cách kết hợp các thành phần tạo nên tổng thể nhãn hiệu.

Tuy nhiên, việc một dấu hiệu được xây dựng từ chất liệu văn hóa truyền thống không có nghĩa là doanh nghiệp được tự do sử dụng bất kỳ cách thể hiện nào. Theo điểm e khoản 2 Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ, dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu có ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên sớm hơn cho hàng hóa, dịch vụ trùng hoặc tương tự sẽ không được bảo hộ. Hoặc tương tự như trường hợp của Molly Tea và Louis Vuitton ở Trung Quốc, đối với nhãn hiệu nổi tiếng, điểm i khoản 2 Điều 74 còn cho phép từ chối dấu hiệu đăng ký cho cả hàng hóa, dịch vụ không tương tự nếu việc sử dụng có thể làm ảnh hưởng đến khả năng phân biệt của nhãn hiệu nổi tiếng hoặc nhằm lợi dụng uy tín của nhãn hiệu đó.

Do đó, trước khi sử dụng họa tiết truyền thống trong hoạt động xây dựng thương hiệu, doanh nghiệp cần tra cứu nhãn hiệu, đánh giá tổng thể nhận diện của các nhãn hiệu nổi tiếng và lưu giữ tài liệu chứng minh quá trình sáng tạo độc lập. Đồng thời, việc khai thác di sản cần đi kèm với xác định nguồn gốc, ghi nhận cộng đồng liên quan và tránh làm sai lệch ý nghĩa văn hóa.

Bên cạnh những tranh chấp liên quan đến nhãn hiệu, vào tháng 6/2026 gần đây, mạng xã hội Việt Nam cũng bùng lên tranh cãi khi nghệ sĩ thị giác Lê Giang tố cáo rằng trong MV “Come My Way” của Sơn Tùng MTP đã tự ý sử dụng, sao chép ngôn ngữ tạo hình từ tác phẩm sắp đặt Vestige of the Land (Tàn chỉ, 2017) của cô cho bối cảnh MV. Sau đó, các đơn vị phụ trách sáng tạo và sản xuất như Microwave Soups cùng Antiantiart (AAA) đã chủ động liên hệ và gửi lời xin lỗi công khai, tuy nhiên nghệ sĩ Lê Giang cho rằng phản hồi này thiếu thành ý, đánh tráo khái niệm và chưa tôn trọng quyền tác giả. 

Khi tranh cãi nổ ra, một trong những lập luận xuất hiện trong các tranh luận về bản quyền gần đây cho rằng mọi sáng tạo đều bắt nguồn từ vốn văn hóa chung. Tuy nhiên, tác phẩm sắp đạt “Tàn chỉ” của nghệ sĩ Lê Giang là một thành quả của cả quá trình khảo cứu về kiến trúc đình làng vùng châu thổ sông Hồng với kiến trúc sư chuyên ngành tu bổ Phạm Thanh Thủy và nhà nghiên cứu Hán Nôm Nguyễn Đình Hưng, kết hợp đồ họa mộc bản và nghệ thuật sắp đặt để phản ánh sự tàn phai của di sản vật thể dưới tác động của thời gian và thiên nhiên, đã được lần đầu trưng bày tại Viện Goethe Hà Nội vào năm 2017. Với việc ngày càng có nhiều nghệ sĩ lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống, việc phân biệt ranh giới giữa di sản tập thể và sáng tạo cá nhân ngày càng nhận được sự quan tâm.Di sản văn hóa có thể là chất liệu, nguồn cảm hứng chung của nhiều nghệ sĩ nhưng qua quá trình nghiên cứu, phân tích, truyền tải và trải nghiệm riêng của các nghệ sĩ lại tạo ra các tác phẩm nghệ thuật riêng biệt. Đó là thành quả lao động, quá trình sáng tạo cần được tôn trọng và bảo vệ.

Vụ kiện giữa Molly Tea và Louis Vuitton vì vậy không nên được nhìn nhận đơn giản là cuộc đối đầu giữa một thương hiệu nước ngoài và một doanh nghiệp bản địa. Đây là ví dụ điển hình cho sự va chạm giữa một bên là quyền sở hữu trí tuệ tư với một bên là di sản văn hóa mang tính cộng đồng. Giải quyết hợp lý sự va chạm này đòi hỏi pháp luật vừa bảo vệ thành quả xây dựng thương hiệu, vừa bảo đảm rằng những biểu tượng được truyền qua nhiều thế hệ không bị biến thành tài sản độc quyền của bất kỳ doanh nghiệp nào.

CÔNG TY TNHH ĐẦU TƯ VÀ TƯ VẤN DỊCH VỤ IP PRO

Địa chỉ:  Tòa A Hoàng Huy Goldenland, Khương Đình, Hà Nội

Hotline: 0987858890

Website: ippro.vn

Email: ipprohn@gmail.com